انسان » به تاريخ 1676 م . در موزه بريتانيا « 1 » ؛ و يا اينكه تحت‌تأثير نگارگرى هند بوده ، همچون نگاره « شيردوشى گاو » موجود در موزه برلين « 2 » و متعلق به سال 1681 ميلادى . تأثير استاد او آقا رضا فقط در طراحيهاى رنگى وى تا آخر عمرش ( 1689 م . و 1694 م . ) محسوس بود كه بالغ بر پنجاه سال فعاليت داشت . وى سنت نحوه قلمزنى زنده را با گرايش به شيوه خوشنويسى انتزاعى ، پس از اينكه اكثر هنرمندان برجسته ثلث پسين اين سده آن‌را به فراموشى سپرده بودند ، دگرباره زنده ساخت . سلطنت شاه عباس دوم ( 77 - 1052 / 66 - 1642 ) براى هنرها بسيار مساعد بود و هنرمندان تازه‌نفسى چون محمد يوسف ، محمد قاسم و افضل الحسينى روح تازه‌اى بر كالبد آنها دميدند . شصت‌ودو نگاره از نسخه شاهنامه موجود در كتابخانه دولتى لنينگراد ( شماره 333 ) به امضاى افضل الحسينى است « 3 » . تعدادى از اين نگاره‌ها بين سالهاى 1642 و 1645 م . كارشده ، درحاليكه نگاره‌هاى ديگر كه بدون امضاء هستند ، از حيث نمودهاى پويا و متحرك و ترتيب پيكره‌ها كه گويى در يك صحنه تئاتر با لباس پشت‌ورو قرار گرفته‌اند ، بسيار چشمگيرند « 4 » . تأثير پوياى مشابه را مىتوان با همان مفاهيم در برخى از نگاره‌هاى دومين نسخه شاهنامه به تاريخ 1648 م . محفوظ در كتابخانه سلطنتى قصر وينزور « 5 » مشاهده كرد كه البته از رشحه قلم همان هنرمند تراويده‌اند . افضل الحسينى از پيروان مدعى آقا رضا بود و حال آنكه محمد يوسف « 6 » با گرايشهاى باروك گونه ، شخصيت هنرمندانه مستقل از خود نشان داد . منظره‌هاى پسزمينه او چنان آشفته‌اند كه گوئى توفان عظيمى بر آنها گذشته و برگها را از درختان كنده و ابرها را درهم‌برهم و پاره‌پاره كرده است . پيكره‌هاى او مثل آثار متأخر آقا رضا حالت خميدگى به جلو پيدا كرده‌اند . از طرف ديگر ، محمد قاسم بيشتر به نمودهاى تزيينى علاقمند بود ؛ پيكره‌هاى او خشك و ايستا و منظره‌هايش مملو از حشو و زوائد تزيينى ، ولى كلا جذاب هستند « 7 » . چنين مىنمايد كه وى برطبق كتيبه‌اى

--> ( 1 ) - رابينسون ، نقاشى نگارگرى ايران ، شماره 84 . ( 2 ) - كونل ، " Der Maler Musin " در Pantheon ، جلد 5 ( 1942 م . ) ، ص 112 ، يادداشت 6 . ( 3 ) - گيوزاليان و دياكونف ، Iranskie Miniatyury ، صص 83 - 72 ، تصاوير 45 - 35 . ( 4 ) - همان منبع ، تصاوير 137 ، 43 ، 45 . ( 5 ) - سچوكين ، نسخ خطى شاه عباس ، تصاوير LXII , LVIII . ( 6 ) - بينيون ، نقاشى نگارگرى ايران ، تصوير CIXc ، به تاريخ 1645 م . ؛ رابينسون Drawings of the Masters ، تصوير 58 به تاريخ 1637 م . آكيموشكين و ايوانف ، تصاوير 69 ، 70 به تاريخ 1656 م . و 1658 م . ؛ مجموعه محبوبيان ، ده نگاره يكى به تاريخ 1652 م . ( 7 ) - سچوكين ، نسخ خطى شاه عباس ، تصاوير LXXXb , LXXXVIII , LXXI . بلوشه ، Musulman Painting ، تصوير CLXVIII . مارتين ، نقاشى نگارگرى ، جلد 2 ، تصوير c 165 . كونل ، Miniaturmalerei ، تصوير 91 .